Cách lập kế hoạch học tập hiệu quả cho học sinh: 7 bước

Cách lập kế hoạch học tập hiệu quả cho học sinh gồm năm việc: đặt mục tiêu cụ thể theo học kỳ hoặc kỳ thi, kiểm kê thời gian rảnh thật trong tuần, chia mục tiêu thành việc nhỏ có thể làm trong 30-50 phút, xếp lịch ôn giãn cách kết hợp tự kiểm tra, và mỗi cuối tuần dành 15 phút xem lại để điều chỉnh. Phần lớn kế hoạch thất bại không vì học sinh lười, mà vì kế hoạch quá tham và không có chỗ cho sự cố. Bài viết dưới đây hướng dẫn từng bước, kèm các nghiên cứu khoa học đứng sau mỗi lời khuyên và mẫu kế hoạch cho học sinh THCS, lớp 9, lớp 12.

Vì sao nhiều kế hoạch học tập bỏ dở sau một tuần?

Đầu năm học, rất nhiều em lớp 9, lớp 12 ở TP.HCM viết thời khóa biểu kín từ 19 giờ đến 23 giờ mỗi ngày. Sang tuần thứ hai, lịch bắt đầu trễ. Sang tuần thứ ba, tờ giấy nằm dưới chồng sách. Từ kinh nghiệm kèm học sinh của đội ngũ Gia sư HCM, lý do thường rơi vào bốn nhóm:

• Ước lượng thời gian quá lạc quan. Bài tập Toán “chắc 30 phút” thực tế mất 50 phút, mọi việc phía sau bị đẩy lùi.
• Mục tiêu mơ hồ như “học Anh”, “ôn Lý”, không biết hôm nay làm cụ thể việc gì, xong lúc nào.
• Không tính đến lịch thật: học thêm, đi đường, ăn tối, việc nhà. Nhà ở Thủ Đức đi học ở trung tâm cũ, mỗi chiều đã mất gần một tiếng xe buýt.
• Chỉ có lịch “học bài mới”, không có lịch ôn lại, nên đến kỳ kiểm tra lại phải học từ đầu.

Lỗi đầu tiên có tên gọi trong tâm lý học: “ngụy biện lập kế hoạch” (planning fallacy). Trong một nghiên cứu của Buehler, Griffin và Ross (1994), sinh viên năm cuối dự đoán trung bình 33,9 ngày để hoàn thành luận văn, nhưng thực tế mất trung bình 55,5 ngày. Người lớn còn ước lượng sai như vậy, nên các em học sinh cũng không ngoại lệ. Cách khắc phục đơn giản nhất là cộng thêm thời gian dự phòng vào mọi việc trong kế hoạch, sẽ nói ở bước 3.

Khoa học nói gì về cách học và cách lập kế hoạch?

Một kế hoạch học tập tốt không chỉ trả lời câu hỏi “học lúc nào” mà cả “học bằng cách nào”. Năm 2013, nhóm của John Dunlosky tổng hợp hàng trăm nghiên cứu về 10 kỹ thuật học tập phổ biến. Kết luận: tự kiểm tra (practice testing) và học giãn cách (distributed practice) được xếp mức hữu ích cao; trong khi đọc lại, tô highlight và tóm tắt, những cách học sinh dùng nhiều nhất, chỉ được xếp mức hữu ích thấp. Bảng dưới đây tóm tắt các kết quả có thể đưa thẳng vào kế hoạch:

Một lưu ý trung thực: các nghiên cứu trên phần lớn làm ở phương Tây, với sinh viên hoặc học sinh trong điều kiện thí nghiệm. Kết quả cụ thể với từng em sẽ khác. Nhưng các nguyên tắc chung được lặp lại ở rất nhiều nghiên cứu, nên đủ tin cậy để áp dụng. Phần áp dụng các nguyên tắc này vào việc học thuộc bài được viết kỹ hơn ở bài cách học thuộc bài nhanh, nhớ lâu.

Cách lập kế hoạch học tập hiệu quả qua 7 bước

Các bước dưới đây áp dụng được cho học sinh từ lớp 6 đến lớp 12. Học sinh THCS nên làm cùng phụ huynh trong vài tuần đầu; học sinh THPT có thể tự làm.

Bước 1: Đặt mục tiêu theo học kỳ hoặc kỳ thi

Mục tiêu tốt có con số, có thời hạn và nằm trong tầm với. “Học giỏi Toán” là mong muốn. “Điểm kiểm tra cuối học kỳ I môn Toán từ 7,5 trở lên, hiện tại đang 6,0” là mục tiêu. Với học sinh lớp 9, mục tiêu có thể là tổng điểm thi thử ba môn cần đạt để vào trường mình chọn. Với học sinh lớp 12, là điểm từng môn trong tổ hợp xét tuyển.

Không nên đặt quá 3 mục tiêu học tập cùng lúc. Ba mục tiêu được theo dõi đều đặn có ích hơn mười mục tiêu viết cho đẹp.

Bước 2: Kiểm kê thời gian thật trong một tuần

Lấy một tờ giấy kẻ bảng 7 cột (Thứ 2 đến Chủ nhật), tô màu những khung giờ đã cố định: giờ học ở trường, học thêm, đi đường, ăn uống, ngủ, việc nhà. Phần còn trắng mới là thời gian có thể dùng để tự học. Nhiều em ngạc nhiên khi thấy mỗi tối chỉ còn khoảng 2 tiếng, chứ không phải 4 tiếng như tưởng.

Làm bảng này trung thực giúp tránh lỗi “kế hoạch trên giấy”. Nếu thấy thời gian quá ít, phải bớt việc khác (giảm một buổi học thêm không hiệu quả, bớt giờ điện thoại), chứ không phải cắt giờ ngủ.

Bước 3: Chia mục tiêu thành việc nhỏ, cộng thời gian dự phòng

Mỗi việc trong kế hoạch nên làm xong trong một khối 30-50 phút và có kết quả nhìn thấy được. “Ôn chương Đường tròn” chia thành: “Làm 10 bài tứ giác nội tiếp trang 1-2 trong đề cương”, “Viết lại 5 định lý về góc nội tiếp không nhìn sách”. Ước lượng thời gian cho từng việc, rồi cộng thêm khoảng một phần ba làm dự phòng, theo bài học từ nghiên cứu planning fallacy ở trên.

Giữa các khối nên nghỉ 5-10 phút: đứng dậy, uống nước, không cầm điện thoại. Nhiều em dùng kỹ thuật Pomodoro (25 phút học, 5 phút nghỉ). Đây là một mẹo quản lý thời gian phổ biến chứ không phải kết quả nghiên cứu, nên em nào thấy 25 phút quá ngắn với bài Toán dài thì cứ kéo lên 40-45 phút.

Bước 4: Xếp lịch ôn giãn cách

Đây là bước hầu hết kế hoạch bỏ qua. Mỗi bài mới học trên lớp nên có ít nhất hai lần ôn lại: một lần sau vài ngày, một lần sau 1-2 tuần. Cách làm đơn giản: trong lịch tuần, dành riêng 2 buổi gọi là “buổi ôn”, ví dụ tối thứ Tư và chiều Chủ nhật. Buổi ôn không học bài mới, chỉ quay lại bài của tuần trước và hai tuần trước.

Nghe có vẻ tốn thời gian, nhưng thực tế tiết kiệm hơn rất nhiều so với việc đến tuần kiểm tra phải đọc lại toàn bộ từ đầu.

Bước 5: Biến buổi ôn thành buổi tự kiểm tra

Buổi ôn hiệu quả bắt đầu bằng việc gấp sách lại. Các cách tự kiểm tra dễ làm tại nhà:

• Viết ra giấy tất cả những gì nhớ được về bài, rồi mới mở sách đối chiếu, gạch chân phần còn thiếu.
• Làm lại bài tập đã chữa trên lớp mà không nhìn lời giải.
• Dùng thẻ từ vựng hai mặt: mặt trước tiếng Việt, mặt sau tiếng Anh, tự nói ra trước khi lật.
• Tự đặt 5 câu hỏi về bài và trả lời thành tiếng, hoặc giảng lại cho em nhỏ, cho bố mẹ nghe.
• Làm đề kiểm tra 15 phút, 45 phút các năm trước của trường.

Cảm giác lúc tự kiểm tra thường khó chịu hơn đọc lại, vì các em thấy rõ mình quên nhiều. Chính sự “khó” đó là lúc trí nhớ được củng cố.

Bước 6: Viết kế hoạch thành câu “nếu – thì”

Thay vì ghi “Tối thứ Ba: ôn Anh”, hãy ghi “Nếu ăn tối xong lúc 19 giờ 30 thì 19 giờ 45 ngồi vào bàn, làm 20 câu viết lại câu trong đề cương”. Câu “nếu – thì” cũng dùng cho các tình huống phá kế hoạch: “Nếu tối nay phải đi đám tiệc thì sáng mai dậy sớm 30 phút làm bù phần từ vựng”. Viết sẵn phương án dự phòng giúp các em không bỏ cả kế hoạch chỉ vì lỡ một buổi.

Bước 7: Xem lại cuối tuần, điều chỉnh tuần sau

Chiều Chủ nhật dành 15 phút trả lời ba câu: Tuần này làm được bao nhiêu phần trăm kế hoạch? Việc nào luôn bị trễ, vì sao? Tuần sau cần bớt hay thêm gì? Nếu chỉ làm được dưới 60% kế hoạch hai tuần liền, kế hoạch đang quá tải, cần bỏ bớt việc chứ không phải tự trách mình. Nếu làm được 100% quá dễ dàng, có thể tăng thêm một chút.

Mẫu kế hoạch học tập cho từng đối tượng

Học sinh lớp 6, 7: tập thói quen trước, khối lượng sau

Ở tuổi này, mục tiêu là hình thành nếp tự học 60-90 phút mỗi tối, cố định giờ và chỗ ngồi. Kế hoạch chỉ cần ba phần: làm bài tập về nhà, đọc lại bài hôm nay bằng cách tự kể lại, và 15 phút từ vựng tiếng Anh. Phụ huynh kiểm tra việc giữ giờ, không cần kiểm tra từng bài. Nếu con thường xuyên trì hoãn, bài con lười học phải làm sao phân tích các nguyên nhân hay gặp.

Học sinh lớp 9 ôn thi vào lớp 10

Học sinh lớp 9 ở TP.HCM phải cân ba môn thi Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh cùng hệ số, song song với các môn khác trên lớp. Mẫu tuần dưới đây giả định mỗi tối có khoảng 2 tiếng tự học và cuối tuần có thêm 3-4 tiếng:

Lộ trình chi tiết theo tháng cho từng môn có trong bài cách ôn thi vào lớp 10 môn Toán và các bài ôn Ngữ văn, Tiếng Anh cùng chuyên mục.

Học sinh lớp 12 ôn thi tốt nghiệp và đại học

Lớp 12 có bốn môn thi tốt nghiệp (Toán, Ngữ văn và hai môn tự chọn), nhiều em còn thêm kỳ thi đánh giá năng lực. Nguyên tắc chia thời gian: môn trọng số cao trong tổ hợp xét tuyển chiếm khoảng 40% thời gian tự học, mỗi môn còn lại 20%. Trong mỗi môn, mỗi tuần nên có một buổi làm đề trộn nhiều chương để luyện kiểu học xen kẽ. Cách ôn riêng cho môn Toán theo 3 dạng câu hỏi mới có trong bài ôn thi tốt nghiệp THPT môn Toán.

Công cụ hỗ trợ lập kế hoạch học tập

Công cụ nào cũng được, miễn là các em dùng đều đặn. Một số lựa chọn phổ biến:

• Sổ tay và lịch giấy dán tường: phù hợp học sinh THCS, nhìn thấy tiến độ mỗi ngày, không bị thông báo điện thoại làm phân tâm.
• Ứng dụng lịch trên điện thoại (Google Calendar hoặc lịch có sẵn): đặt nhắc giờ ngồi vào bàn, phù hợp học sinh THPT.
• Ứng dụng thẻ ghi nhớ có lặp lại giãn cách như Anki: tự tính lịch ôn từ vựng, công thức.
• Bảng theo dõi đơn giản: một cột ngày, một cột việc, một cột đánh dấu xong. Cuối tuần đếm số ô đánh dấu.

Học sinh cuối cấp có thể đọc thêm bài kinh nghiệm quản lý thời gian học tập cho học sinh cuối cấp để có thêm cách xử lý tình trạng trì hoãn và mất tập trung.

Phụ huynh nên tham gia thế nào?

Kế hoạch do con tự viết, dù chưa hoàn hảo, thường được thực hiện tốt hơn kế hoạch bố mẹ viết sẵn. Phụ huynh nên ngồi cùng con ở bước 1 và bước 2, góp ý khi kế hoạch quá tham, rồi lùi lại. Mỗi cuối tuần hỏi con ba câu ở bước 7 thay vì hỏi “hôm nay học bài chưa”.

Điều nên tránh: thêm việc vào kế hoạch mỗi khi thấy con rảnh, so sánh với con nhà khác, và cắt giờ ngủ trước kỳ thi. Theo khuyến nghị của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ, thanh thiếu niên cần 8-10 tiếng ngủ mỗi ngày; học khuya thường xuyên làm giảm hiệu quả của chính những giờ học đó.

Câu hỏi thường gặp

Tóm lại

Một kế hoạch học tập hiệu quả có mục tiêu cụ thể, dựa trên thời gian rảnh thật, chia thành việc nhỏ có dự phòng, có lịch ôn giãn cách và buổi tự kiểm tra, và được xem lại mỗi tuần. Các nguyên tắc này đều có cơ sở từ nghiên cứu về trí nhớ và hành vi, không phải mẹo truyền miệng. Bắt đầu với một kế hoạch nhỏ mà con làm được 80% vẫn tốt hơn một kế hoạch kín lịch bị bỏ sau một tuần.

Phiếu bài tập và đề kiểm tra theo từng lớp để đưa vào buổi tự kiểm tra có trong mục tài liệu học tập của Gia sư HCM. Nếu con cần người đồng hành giữ nhịp học và theo dõi tiến độ, phụ huynh có thể tìm gia sư phù hợp ở khu vực gần nhà.